سیدحامد ساجدی نژاد / زمین و خاک اولین منبع تأمین کننده امنیت غذایی بشریت و موجودات زنده کره خاکی است، برخورد ناجوانمردانه عده ای از انسانها، فریاد پنهان این ریشگاه اصلی خلقت - که من در خطر هستم- را کمتر کسی می شنود و اهمیت می دهد!!!
شعار روز جهانی خاک در سال 2019 توقف فرسایش خاک، حفظ آینده ما انتخاب و معرفی شد. منظور از انتخاب این شعار ارتقاء آگاهی جامعه و دولت ها در خصوص اثرات مهلک فرسایش خاک بود. متأسفانه برخورد غیر مسئولانه و عدم احساس مسئولیت برخی از ارگان های دولتیو طمع کوه خواران به تعبییر مقام معظم رهبری فرسایش خاک در کشور ما هشت برابر نسبت به دیگر کشورهای کرده است.
قبل از ورود به بحث دفن اموات و گورستان ها و وظیفه متولیان این امر به اهمیت خاک در معارف اسلامی را از آفرینش انسان آغاز می نمایم چرا که خلقت انسان از خاک شروع می شود. خداوند علیم در سوره مومنون آیه 12 میفرماید:« وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ»؛ و همانا ما انسان را از عصارهاى از گِل آفريديم. لذا با بیان آیه خلقت اصلی انسان از خاک می باشد. در آیه دیگر به خلقت انسان از خاک چنین می-فرماید:« هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ طِينٍ ثُمَّ قَضى أَجَلًا وَ أَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ»؛اوست که شما را از گل (آب و خاک) آفرید و سپس مهلتی مقرر کرد و مهلت مقرر پیش اوست.[انعام آیه 2]
«برخی از نویسندگان آیه فوق را اعجاز علمی قرآن دانسته اند از این جهت که جسم انسان از عناصر خاکی تشکیل شده و آیات مذکور نیز می گوید انسان را از خاک آفریدیم. و یا انسان از نطفه ای آفریده شده که از عناصر خاکی بوجود می آید. و در هر صورت آیه فوق را معجزه علمی دانسته اند».[محمد محمود اسماعيل، الاشارات العلمية فى الآيات الكونية فى القرآن الكريم، ص 11]
هنگام خلقت انسان خداوند خالق متعال به فرشتگان فرمود:« إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ طِينٍ»؛ «آنگاه كه پروردگارت به فرشتگان گفت من بشرى را از گل خواهم آفريد.« فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ »؛ «پس چون او را [كاملا] درست كردم و از روح خويش درآن دميدم سجدهكنان براى او [به خاك] بيفتيد. «فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ»؛ « پس همه فرشتگان يكسره سجده كردند. «إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ»؛ «مگر ابليس [كه] تكبرنمود و از كافران شد».« قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِينَ »؛ «فرمود: اى ابليس چه چيز تو را مانع شد كه براى چيزى كه به دستان قدرت خويش خلق كردم سجده آورى آيا تكبر نمودى يا از [جمله] برترىجويانى». «قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ»؛ «گفت من از او بهترم مرا از آتش آفريده اى و او را از گل آفريده اى».[سوره ص آیات 71-75]
این نوشتار کاری با مقایسه و ادعای برتری و عدم سجده ابلیس در برابر انسان را ندارد که چرا ابلیس خود را برتر از آدم و سجده نکرده است؟ اما با تأمل و تعمق در عناصر چهارگانه طبیعی و تجزیه و تحلیل نقش آنها در شکل گیری طبعیت به نقش عنصر خاک و اهمیتش نسبت به سایر عناصر پی برده می شود.
خاک عنصری است که تقریبا منشأ حیات و پیدایش انسان و موجودات دیگر و تامین نیازهای آنها از تغذیه نبات گرفته تا سوختهای فسیلی را به عهده دارد. از طرفی دیگر خاک میکربهای خطرناک را از بین می برد و یا آنها را به یک عنصر مفید تبدیل می کند. اسلام خاک را یکی از مطهرات و زایندگان پلیدی، می داند آلودگی نوک عصا، زیر کفش پا و غیره بوسیله خاک پاک می شود.
کتاب تفسیر نمونه جلد 3صفحه 443 در ذیل تفسیر آیه 43 سوره نسأ به ذکر فواید بهداشتی خاک پرداخته است « كه خاك به خاطر داشتن باكتريهاى فراوان مىتواند آلودگيها را از بين ببرد، اين باكتريها كه كار آنها تجزيه كردن مواد آلى و از بين بردن انواع عفونتها است معمولا در سطح زمين و اعماق كم كه از هوا و نور آفتاب بهتر مىتوانند استفاده كنند فراوانند، به همين دليل هنگامى كه لاشههاى حيوانات و يا بدن انسان پس از مردن زير خاك دفن شود و همچنين مواد آلوده گوناگونى كه روى زمينها مىباشد، در مدت نسبتا كوتاهى تجزيه شده و بر اثر حمله باكتريها كانون عفونت از هم متلاشى مىگردد، مسلم است اگر اين خاصيت در خاك نبود كره زمين در مدت كوتاهى مبدل به يك كانون عفونت مىشد، اصولاً خاك خاصيتى شبيه مواد" آنتى بيوتيك" دارد و تاثير آن در كشتن ميكربها فوق العاده زياد است. بنابراين خاك پاك نه تنها آلوده نيست بلكه از بين برنده آلودگيها است و مىتواند از اين نظر تا حدودى جانشين آب شود، با اين تفاوت كه آب حلال است، يعنى ميكربها را حل كرده و با خود مىبرد، ولى خاك ميكربكش است».
با توجه به اهمیت خاک باید ایمنی و حفظ از فرسایش غیر طبیعی آن در اولویت ارگانهای دولتی، غیردولتی و عموم جامعه قرار گیرد. معضل بزرگ به خطر انداختن ایمنی خاک و استفاده بدون ضابطه و عدم حفظ محیط زیست و ایمنی خاک با دفن زباله، زیاده روی در استفاده سموم در مزارع کشاورزی و منابع طبیعی، ساخت و سازهای بی رویه و گورستانهای حاشیه شهرها و........ می باشد و فرسایش خاک به سرعت افزایش می یابد.
به عنوان نمونه به یک موضوع که در جلوگیری از فرسایش خاک و ایمنی آن در معارف اسلامی اهمیت ویژه ای دارد اشاره می کنم امیدوارم شهرداری ها به این تذکرات اسلامی گوش فرا دهند تا از فرسایش بی رویه خاک جلوگیری نمایند.
نبی مکرم اسلام دستور می دهد جنازه انسان بعد از مردن به خاک طبیعی سپرده شود و گور انسان را نباید محکم کاری و گچکاری کرد. عن النبی ( صلى الله علیه وآله ):« أنه نهى عن تقصیص القبور ، قال : وهو التجصیص»؛ پیامبر اکرم(ص) از تقصیص گورها نهی کرده است و آن گچکاری است.[وسائل الشیعه، ابواب الدفن،باب 44]
علامه مجلسی(ره) نیز در کتاب «ملاذ الاخیار فی فهم تهذیب الاخبار جلد 3،صفحه 299»،در شرح برخی از اخبار مذکور می فرمایند:
« عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَى علیه السلام عَنِ الْبِنَاءِ عَلَى الْقَبْرِ وَ الْجُلُوسِ عَلَيْهِ هَلْ يَصْلُحُ قَالَ لَا يَصْلُحُ الْبِنَاءُ عَلَيْهِ وَ لَا الْجُلُوسُ وَ لَا تَجْصِيصُهُ وَ لَا تَطْيِينُهُ»؛علی بن جعفر از حضرت موسی بن جعفر علیه السلام روایت می نماید که از آن حضرت در رابطه با ساخت بنا بر روی قبر و نشستن بر روی قبر سؤال نمودم که آیا کار درستی است؟حضرت فرمودند ساخت بنا بر روی قبر و نشستن بر روی آن و گچ کاری و گل کاری نمودن آن کار شایسته ای نیست».
از فرمایش امام(ع) استفاده می شود ساختن بنا بر روی قبر و بالابردن قبر با گل، سیمان، آجر،..... و ساختن خانه ها در حفظ قبر شایسته نیست. در عصر حاضر مرسوم است که متولیان گورستان ها و شهرداری شهرها داخل قبر روی لحد و دیواره های لحد را با سیمان بتنی محکم کاری می کنند معلوم نیست که محیط گورستان ها و قبرها چند صدسال طول خواهدکشید که تجزیه شده و به چرخه طبعیت برگردد؟ در صورتی که در گذشته در داخل قبر هیچ نوع کار بنایی صورت نمی گرفت دیواره لحد همان خاک بود و روی لحد با سنگ یا چوب می پوشاندندچون فقه اسلام یکی از پیشرفته ترین و علمی ترین علوم است که ساخت و ساز و محکم کاری قبر را مکروه و غیر علمی و مضر به حال طبیعت می داند. سید محمد موسوی در کتاب «المدارک» می نویسد: علامه در کتاب «تذکرة» ادعای اجماع بر کراهت گچ کاری قبر نموده است. واکثر فقها نیز در وجود این کراهت بین گچ کاری در ابتدای امر و بعد از مندرس و کهنه شدن قبر تفاوتی قائل نشده اند.
در همه اصول دفن اموات به جنبه طبیعی آن اشاره شده و از دخالت فرآورده های مصنوعی منع و نهی شده است. ساختن قبر غیر از خاک و استفاده از بتن، بلوک سیمانی و آجر کار غیر علمی و موجب فرسایش خاک است. پیامبر مکرم اسلام نهی می کند غیر از خاک همان قبر چیز دیگری به داخل قبر ریخته شود این عمل علاوه بر به تاخیر انداختن محیط قبرستان به چرخه طبیعت، شرایط و وظیفه طبیعی محیط را از آن می گیرد و از فعالیت میکرب های تجزیه کننده و پاک کننده مانع می شود.
عن أبي عبد الله عليه السلام ان النبي صلى الله عليه وآله «نهى ان يزاد على القبر تراب لم يخرج منه؛ پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله از اینکه خاکی غیر از خاک خارج شده از قبر بر روی آن ریخته شود نهی نمودند». [وسائل الشیعه،ج2،باب 36]
عن أبي عبد الله عليه السلام قال: «لا تطبنوا القبر من غیر طینه»؛« قبر را غیر از خاک خودش گل مالی نکنید». [همان]
در فقه شیعه مستحب است دو تکه چوب تازه بیده از درخت بویژه تکه درخت بید یا سدر همراه میت دفن شود تا باکتری های گوناگون به تجزیه جسد بپردازند و آن را زودتر به خاک تبدیل نمایند.
استفتایی که از مرحوم حضرت امام خمینی-ره- در خصوص تعمیر و تجدید قبر و گورستان جواب فرمودند:«در قبرستان ها مخصوصاً در قبرستان های دهات در اثر فرسایش، خاک ها از بینمی رود، آیا ساختن و درست کردن مجدد این قبرها اشکالی دارد؟ یا در همین بهشتزهرا پس از مدت یک سال یک قطعه را تازه آسفالت می کنند و کلاً سؤالم این است خاک خراب شده را پس از مدتی اگر دوباره تعمیر کنیم آیا اشکال دارد یا نه؟
بسمه تعالی، تجدید قبر مکروه است مگر در قبور انبیا و صلحا و علما».
در معارف اسلامی تعمیر و تجدید قبر و گورستان نهی شده وآن عمل را مکروه می داند باید به تدریج کهنه شود و به چرخه زمین های طبیعت و خاک ملحق گردد. متأسفانه فرهنگ امروزی در حفظ آثار قبر و گورستان آن قدر سعی و تلاش دارد که پس چند دهه بلکه چند قرن بخش وسیعی از زمین و خاک از چرخه زیست محیطی و اقتصادی خارج خواهد شد!!!.
در پایان این نوشتار به کلام مقام معظم رهبری در دیدار مسئولان و فعالان محیط زیست، منابع طبیعی و فضای سبز ایراد فرمودند اشعار می دارم« مسئله خاک. عرض کردیم فرسایش خاک، در بلندمدّت خطر بزرگتری از کمبود آب است........ فرسایش خاک در کشور بر اثر سهلانگاریها و بدعملکردنها و ندانمکاریها؛ فرسایش خاک چیزی نیست که بعد بشود بهآسانی جبرانش کرد. قضیّه خاک از قضیّه آب مهمتر است؛ ما مشکل آب هم داریم، مشکل بزرگی هم هست، لکن برای تهیّه آب راه های فراوانی وجود دارد؛ برای تهیّه خاک حاصلخیز این راه ها دیگر وجود ندارد. یعنی بیتوجّهی به مبانی حفظ محیط زیست، گاهی اوقات یک چنین مشکلاتی را بهوجود میآورد؛ آسیبی که وارد می شود، آسیبی نیست که بشود [جبران کرد]».
